ب
ب

چرایی و چگونگی کنترل آسیبهای بیولوژیکی بر روی اسناد آرشیوی

کاغذ بنابه تعریف عبارت است از بافت نازکی از هر ماده الیاف‎دار که الیاف آن پس از تفکیک شدن به روش مکانیکی و تعلیق در آب و درهم شدن الیاف به ورق تبدیل شود. سلولزی که در ساخت کاغذ به کار می‎رود معمولاً...

چرایی و چگونگی کنترل آسیبهای بیولوژیکی بر روی اسناد آرشیوی
Why and How the Biological Damages Affect
The Archival Records

میرمنتهائی *


1ـ ساختمان کاغذ
کاغذ بنابه تعریف عبارت است از بافت نازکی از هر ماده الیاف‎دار که الیاف آن پس از تفکیک شدن به روش مکانیکی و تعلیق در آب و درهم شدن الیاف به ورق تبدیل شود. سلولزی که در ساخت کاغذ به کار می‎رود معمولاً از سلولزهای موجود در پارچه‎های کهنه شده پنبه‎ای، کتانی، کنفی و غیره گرفته می‎شود ضمناً از سلولز موجود سرشاخه برخی گیاهان و درختان گوناگون نیز برای تهیه کاغذ استفاده می‎شود. نوع و جنس کاغذ بستگی به ماده اولیه آن یعنی الیاف سلولز دارد به ویژه طرز تهیه و روش آمیختن الیاف مختلف در میزان مقاومت کاغذ تأثیر مستقیم دارد.

مستحکم‎ترین و بادوام‎ترین کاغذها، کاغذهایی است که دست‎ساز بوده و از لته‎های کتان و نخ که با ژلاتین آهار زده می‎شوند، تهیه می‎گردد در حالی که سست‎ترین و کم‎دوام ترین نوع، کاغذی است که از خمیر چوب و آهار و زاج و ماشینی ساخته می‎شود. کاغذهای روزنامه که دوام زیاد ندارند حاوی مقدار زیادی الیاف چوب و مقدار بسیار کمی خمیر سولفیته هستند.

2. ماهیت کاغذ و عوامل حائز اهمیت در رابطه متقابل کاغذ و میکروارگانیسمها
کاغذ ماده‎ای رطوبت‎گیر است (و رطوبت باعث سستی کاغذ می‎شود) و شرایط لازم برای رشد میکروارگانیزم‎هایی را که باعث فساد آهار کاغذ و لکه لکه شدن آن می‎شوند فراهم می‎کند. سلولز و آهار ژلاتین همگی مواد غذایی مناسب و خوبی برای قارچها هستند.

به تازگی معلوم گردیده که کاغذها را می‎توان برحسب مقاومتشان در برابر قارچها طبقه‎بندی کرد. کاغذهای آهارزده چون رطوبت کمتری جذب می‎کنند مقاومتشان در برابر قارچ بیشتر است. کاغذهای با PH 5/5 الی 6 در برابر کپک مقاوم هستند. کاغذهای صیقل داده شده با ماشین به خاطر نرمی، تمیزی و جذب رطوبت کمتر در مقابل کپک مقاومند و برعکس ِ کاغذهای ضخیم‎تر به آسانی هاگها را جذب می‎کنند. کاغذهایی که آهار ژلاتین یا نشاسته دارند برای رشد کپک مناسبند. کاغذهایی که از سلولز تقریباً خالص تهیه شده‎اند کمتر از انواع دیگر کاغذ دچار زنگ زدگی می‎شوند. لکه‎های زنگ زدگی نتیجه فعل و انفعالات شیمیایی بین ناخالصی‎های آهن و هیدروکسید و اکسید آهن موجود در کاغذ و اسیدهای آلی آزاد شده به وسیله قارچها است. سلولز در مقابل رطوبت و اسیدی بودن محیط از طریق هیدرولیز از هم می‎پاشد. اسیدها به شیوه کاتالیتیک روی سلولز اثر می‎گذارند که باعث سست شدن کاغذ می‎گردد. درجه رطوبت نسبی و حرارت محیط نقشی برتر در چرخه حیاتی قارچها و باکتریهای موجود در کتابها یا اتمسفر ایفا می‎کنند. رطوبت زیاد کاغذ را ضعیف می‎کند و به رشد و گسترش میکروارگانیسم که از سلولز، چسب کاغذ یا جلد کتاب و ... تغذیه می‎کند دامن می‎زند.

باکتریها مواد متشکله کاغذ یعنی سلولز، همی سلولز، آمیدون و دیگر مواد آلی نظیر کولاژن را تجزیه می‎کنند که به تیره باکتریهای « دیگرخوار» تعلق دارند. توان آنها در استفاده از سلولز به حسب انواع مختلف فرق می‎کند، برخی از سلولز منحصراً به حیث کربن استفاده می‎کنند. اینها سلولوتیکهای اجباری هستند و برخی دیگر به چندین نوع گلوسید نیاز دارند و اینان سلولوتیکهای اختیاری‎اند.

آلوده شدن کاغذ به قارچ احتمالاً در هنگام ساختن خمیر آن روی می‎دهد که در این صورت عفونت ابتدایی گفته می‎شود. قارچها از مواد اولیه حاصل می‎شوند : گیاهان، چوب یا عوامل چسبنده افزودنی به هنگام تهیه کاغذ. قارچها ممکن است ماهها در حالت نهفته باقی بمانند و هنگامی که شرایط از لحاظ دما و میزان رطوبت مناسب شد شروع به رشد و تکثیر کنند. وقتی میکروارگانیسمها بعد از زمان ساخت مواد اولیه کتابت به آن حمله می‎برند اصطلاحاً از آن با عنوان « عفونت ثانوی» یاد می‎کنند. علل عفونت پرشمارند. اما منبع همیشگی شیوع قارچها، به سبب تماس با مواد آلوده به قارچی مثل گرد و غبار است که اسپورها را با خود حمل می‎کنند. آنزیمهایی که میکروارگانیسمها آزاد می‎کنند به سلولز، پروتئین و یا تانن‎ها حمله‎ور می‎شوند. سلولازها کاغذ را ضعیف و آن را نرم و کم دوام می‎کنند. اما در این مرحله می‎توان کاغذ را بدون آنکه پاره شود به دست گرفت. پروتئازها به الیاف کولاژن حمله می‎کنند آنها را درهم می‎شکنند. تانازها مرکبها را بیرنگ می سازند. قارچ پنی سیلیوم به ویژه به مرکبهای گالیک صدمه می‎زند.

3ـ آفات نمایان
تشخیص نوع حشرات آسیب‎رسان با مشاهده صدمات واردشده به اسناد و کتابها امکان‎پذیر است. به طور مثال در صورت وجود خوردگی سطحی با پیرامون نامنظم و بدون حفر دالان در کاغذ می‎توان به وجود سیلورفیش پی برد. وجود علائم در چرم مبین آلودگی به حشره «درمست» و بروز صدمات مزبور در کاغذ و چرم کتاب نشاندهنده آلودگی محیط به سوسک می‎باشد.

همچنین در صورتی که خوردگی‎ها به شکل دالانهای مدور با مسیر نامنظم بود، ناشی از حشره وریلت و اگر به صورت دالانهای بیضی شکل و به موازات هم باشد، معرف وجود حشره لیکت است.
در صورت مشاهده علائم ذیل می‎توان به وجود حشرات مضر در کتابخانه یا مخازن پی برد: یافتن حشره اعم از مرده یا زنده، یافتن موضوع و آثار فعالیت حشرات مشاهده کپه‎های ریزی از پودر چوب یا دانه‎های شن مانند بر روی صفحات کتاب یا اسناد، مشاهده خسارت وارد شده بر کتابها یا اسناد، همانند وجود سوراخها یا دالانهای پیچ در پیچ.

4ـ حشرات، قارچ، میکروارگانیسم‎ها
باکتریها: ارگانیسمهای تک سلولی که با چشم غیرمسلح دیده نمی‎شوند.
ضایع شدن کاغذ اکثراً نتیجه عمل باکتریهای هوازی است.
در میان دسته اخیر باکتریهای مزوفیل (30- ° 40 مناسب رشد) و ترموفیل (50- °c 65 مناسب رشد) قرار دارند.
اکثر باکتریهایی که معمولاً بر کاغذ مشاهده می‎شوند به دو شاخه از چهار شاخه موجود در دنیای باکتریها تعلق دارند. اینها اوباکتریها یا باکتریهای واقعی هستند که ارتباطی با میکروارگانیسم‎های حیوانی یا نباتی و میکروباکتریها ندارند و باکتریهایی که با قارچها نسبت دارند در دسته اخیر تنها انواع سلولوتیک در طبقه اکتی نومیستها و میکسو باکتریها شناخته شده‎اند.

قارچها : ارگانیسم‎هایی هستند از گیاهان پست که 200 گونه سلولوتیک آنها در اسناد آرشیوی یافت شده ‎اند که فراوانترین نوع آنها آسپرژیلوسها، پنی سیلیوم‎ها، کلادوسپورمها و فوزاریومها هستند. قارچهای کاغذخوار نظیر پنی سیلیوم، فوزاریوم، آسپرژیلوس، کانتومیوم یا تریکودرما را به وفور روی کتب یا اسناد بایگانی مشاهده می‎کنیم. این قارچها ممکن است باعث تحریک دستگاه تنفس ‎شوند.
حشرات : تیرانوزها، دیکتی پوتیرها، پسوکوتیرها، ایزوپترها، کوله ئوستپرها و دیپترها هستند. علائمی که نشاندهنده وجود حشرات است :
1. خود حشره اعم از زنده یا مرده در دوره‎های تکاملی مختلفی (تخم، شفیره و پوستهای انداخته شده)
2. مدفوع
3. حشرات چوب‎خوار که کپه‎های ریزی از پودر چوب و وسایل چوبی از خود به جا می‎گذارند.
تیره تیزانورها : ماهی نقره‎ای در مرحله شفیره‎ای و به هنگام بلوغ بیشترین خسارت را وارد می‎کنند.
تیره دیکتی یوپترها : مثل بلاتها و سوسکها در مرحله شفیره‎ای و بلوغ حداکثر آسیب را می‎رساند.
تیره پسوکوپترها : شپش کتاب
تیره کوله اوپترها : (تغذیه منشا گیاهی) آنوبی ئیدها
لیکتیدها
لارو و حشره بیشترین آسیب را می‎رساند. مثل وریلت، درمستیاها، پتی نیداها.
تیره ایزوپترها : موریانه (موریانه‎های کارگر)
تیره دیپترها : مگسها
جوندگان : موشهای صحرایی یا خانگی
کرم کتاب : به لارو صد و شصت نوع سوسک اطلاق می‎شود که در سراسر جهان پراکنده‎اند. این لاروها و سوسکهای بالغ معمولاً به نظر نمی‎آیند. مگر اینکه نهانگاهشان ویران گردد.
بید : قهوه‎ای رنگ است پارچه و پوست گوساله را که به عنوان روکش جلد کتاب به کار رفته می‎خورند (طی تحقیقاتی مشخص شده که پوست بز در مقابل بید مصونیت دارد)
آسیبها : حفظ و حراست از گوهر گرانبهای موجود در کتابخانه‎ها و مخازن و سپردن آن به دست آیندگان از جمله وظایف خطیر یک کتابدار یا آرشیویست می‎باشد. بنابر این آرشیویست یا کتابدار می‎باید پیرامون مسائل حفظ و نگهداری به دانش عمیقی دست یابد تا راهگشای بسیاری از مسائل موجود در این مراکز باشد. به منظور دستیابی به این منظور نخست به آسیبهای مربوطه می‎پردازیم:
حشرات : که به گروه بندپایان تعلق دارند نه تنها کتابهای چاپی را به صورت تفاله درآورده و با رنگین نمودن صفحات کتابها سبب از بین رفتن اسناد با ارزش می‎شوند بلکه بر روی اشخاص مرتبط با اسناد آلوده نیز تأثیر منفی به جا می‎گذارند. در جایی که مردم با سوسکها، حشرات و موریانه‎ها در تماس می‎باشند امکان گزیدگی، تماس با فضولات و ادرار، آلودگی غذا و ایجاد آلرژی و حساسیت وجود دارد.

سرایت حشرات به کلکسیونهای نفیس می‎تواند از طرق مختلف از جمله انتقال کتابهای آلوده به تخم و شفیره حشرات به این کلکسیونها صورت گیرد به همین سبب باید در هنگام ورود کتابهای جدید آنها را مورد بررسی قرار داد. حشرات دارای دهانهایی جونده‎اند آنها کاغذ را سوراخ می‎کنند یا در کتابها دالانهای پیچ در پیج حفر می‎کنند.
سوسکهای powder pest یکی از گروههایی هستند که از نظر اقتصادی و تاریخی مخربند و تنها گروهی که می‎توانند در تخریب آثار چوبی از آنها پیشی گیرند، موریانه‎ها هستند. آنها می‎توانند خود را با هر نوع آب و هوایی تطبیق داده و تحت شرایط مناسب از رطوبت نسبی و حرارت مناسب گسترش یابند. از این ن��ع سوسکها می‎توان به دو خانواده lyctidae و Bostrychidae اشاره نمود. این سوسکها به چوبهای رنگ شده یا جلا داده شده حمله نمی‎کنند.
لیکتیداها: بیشتر از وریلتها خسارت وارد می‎سازند. دالانهای آنها در کاغذ سیری نامنظم دارند.
درمستیداها : ماده‎ها آسیب رسان هستند دالانهایی بسیار نامنظم در ضخامت مواد حفر می‎کنند.
پتی نیداها : شیارهای بلند روی جلدهای چرمی ایجاد می‎کنند.
ایروپترها : موریانه‎ها هم از نظر نوع تغذیه و هم مدفوع آسیب رسان هستند و دالانهایی ایجاد می‎کنند که آسیب رسان است.
دپترها : مگسهای بالغ با مدفوع عفونت‎زای خود لکه‎هایی روی کاغذ و سطوح دیگر بر جای می‎نهند.
وریلت : سوراخهای ریز ایجاد می‎کند. شفیره کرمی شکل آنها دالانهایی کاملاً مدور در داخل کتابها حفر می‎کند که معمولاً از حاشیه به مرکز کتاب حفر می‎شوند. و ترشحات غدد بزاقی شفیره که حالت چسبناک دارد باعث چسبندگی اوراق کتابها به هم می‎شوند.
شپش کتاب : خوردگیهای کوچکی ایجاد می‎کند .

بیش از صدگونه قارچ که به مواد کاغذی حمله‎ور می‎شوند تاکنون شناخته شده‎اند. قارچها استعداد عجیبی در جذب مواد سلولزی دارند، لکه‎دار کردن کاغذ، چرک کردن و کثیف کردن و سست کردن بافت کاغذ از نتایج رشد و فعالیت قارچها بر روی کاغذ می‎باشد. در ضمن قارچها موادی ایجاد می‎کنند که سمی یا سرطانزا هستند، میکوتوکسین‎ها mycotoxins سموم قارچی آثار ناخوشایند بر کبد، کلیه، ریه و دستگاه مرکزی اعصاب می‎گذارند.

باکتریها نیز باعث به وجود آمدن لکه‎های زرد رنگ جدا از هم می‎شوند که برحسب نوع باکتری به صورت مناطق قهوه‎ای رنگ، سرخ، سیاه یا کبود درمی‎آیند و باعث تجزیه هیدرولیزی ، سلولیزی و پروتئولازی و ژلاتینازی می‎شوند.

....

_______________________  

* کارشناس بیولوژی