ب
ب

چرایی و چگونگی کنترل آسیبهای بیولوژیکی بر روی اسناد آرشیوی

کاغذ بنابه تعریف عبارت است از بافت نازکی از هر ماده الیاف‎دار که الیاف آن پس از تفکیک شدن به روش مکانیکی و تعلیق در آب و درهم شدن الیاف به ورق تبدیل شود. سلولزی که در ساخت کاغذ به کار می‎رود معمولاً...

چرایی و چگونگی کنترل آسیبهای بیولوژیکی بر روی اسناد آرشیوی
Why and How the Biological Damages Affect
The Archival Records

میرمنتهائی *


1ـ ساختمان کاغذ
کاغذ بنابه تعریف عبارت است از بافت نازکی از هر ماده الیاف‎دار که الیاف آن پس از تفکیک شدن به روش مکانیکی و تعلیق در آب و درهم شدن الیاف به ورق تبدیل شود. سلولزی که در ساخت کاغذ به کار می‎رود معمولاً از سلولزهای موجود در پارچه‎های کهنه شده پنبه‎ای، کتانی، کنفی و غیره گرفته می‎شود ضمناً از سلولز موجود سرشاخه برخی گیاهان و درختان گوناگون نیز برای تهیه کاغذ استفاده می‎شود. نوع و جنس کاغذ بستگی به ماده اولیه آن یعنی الیاف سلولز دارد به ویژه طرز تهیه و روش آمیختن الیاف مختلف در میزان مقاومت کاغذ تأثیر مستقیم دارد.

مستحکم‎ترین و بادوام‎ترین کاغذها، کاغذهایی است که دست‎ساز بوده و از لته‎های کتان و نخ که با ژلاتین آهار زده می‎شوند، تهیه می‎گردد در حالی که سست‎ترین و کم‎دوام ترین نوع، کاغذی است که از خمیر چوب و آهار و زاج و ماشینی ساخته می‎شود. کاغذهای روزنامه که دوام زیاد ندارند حاوی مقدار زیادی الیاف چوب و مقدار بسیار کمی خمیر سولفیته هستند.

2. ماهیت کاغذ و عوامل حائز اهمیت در رابطه متقابل کاغذ و میکروارگانیسمها
کاغذ ماده‎ای رطوبت‎گیر است (و رطوبت باعث سستی کاغذ می‎شود) و شرایط لازم برای رشد میکروارگانیزم‎هایی را که باعث فساد آهار کاغذ و لکه لکه شدن آن می‎شوند فراهم می‎کند. سلولز و آهار ژلاتین همگی مواد غذایی مناسب و خوبی برای قارچها هستند.

به تازگی معلوم گردیده که کاغذها را می‎توان برحسب مقاومتشان در برابر قارچها طبقه‎بندی کرد. کاغذهای آهارزده چون رطوبت کمتری جذب می‎کنند مقاومتشان در برابر قارچ بیشتر است. کاغذهای با PH 5/5 الی 6 در برابر کپک مقاوم هستند. کاغذهای صیقل داده شده با ماشین به خاطر نرمی، تمیزی و جذب رطوبت کمتر در مقابل کپک مقاومند و برعکس ِ کاغذهای ضخیم‎تر به آسانی هاگها را جذب می‎کنند. کاغذهایی که آهار ژلاتین یا نشاسته دارند برای رشد کپک مناسبند. کاغذهایی که از سلولز تقریباً خالص تهیه شده‎اند کمتر از انواع دیگر کاغذ دچار زنگ زدگی می‎شوند. لکه‎های زنگ زدگی نتیجه فعل و انفعالات شیمیایی بین ناخالصی‎های آهن و هیدروکسید و اکسید آهن موجود در کاغذ و اسیدهای آلی آزاد شده به وسیله قارچها است. سلولز در مقابل رطوبت و اسیدی بودن محیط از طریق هیدرولیز از هم می‎پاشد. اسیدها به شیوه کاتالیتیک روی سلولز اثر می‎گذارند که باعث سست شدن کاغذ می‎گردد. درجه رطوبت نسبی و حرارت محیط نقشی برتر در چرخه حیاتی قارچها و باکتریهای موجود در کتابها یا اتمسفر ایفا می‎کنند. رطوبت زیاد کاغذ را ضعیف می‎کند و به رشد و گسترش میکروارگانیسم که از سلولز، چسب کاغذ یا جلد کتاب و ... تغذیه می‎کند دامن می‎زند.

باکتریها مواد متشکله کاغذ یعنی سلولز، همی سلولز، آمیدون و دیگر مواد آلی نظیر کولاژن را تجزیه می‎کنند که به تیره باکتریهای « دیگرخوار» تعلق دارند. توان آنها در استفاده از سلولز به حسب انواع مختلف فرق می‎کند، برخی از سلولز منحصراً به حیث کربن استفاده می‎کنند. اینها سلولوتیکهای اجباری هستند و برخی دیگر به چندین نوع گلوسید نیاز دارند و اینان سلولوتیکهای اختیاری‎اند.

آلوده شدن کاغذ به قارچ احتمالاً در هنگام ساختن خمیر آن روی می‎دهد که در این صورت عفونت ابتدایی گفته می‎شود. قارچها از مواد اولیه حاصل می‎شوند : گیاهان، چوب یا عوامل چسبنده افزودنی به هنگام تهیه کاغذ. قارچها ممکن است ماهها در حالت نهفته باقی بمانند و هنگامی که شرایط از لحاظ دما و میزان رطوبت مناسب شد شروع به رشد و تکثیر کنند. وقتی میکروارگانیسمها بعد از زمان ساخت مواد اولیه کتابت به آن حمله می‎برند اصطلاحاً از آن با عنوان « عفونت ثانوی» یاد می‎کنند. علل عفونت پرشمارند. اما منبع همیشگی شیوع قارچها، به سبب تماس با مواد آلوده به قارچی مثل گرد و غبار است که اسپورها را با خود حمل می‎کنند. آنزیمهایی که میکروارگانیسمها آزاد می‎کنند به سلولز، پروتئین و یا تانن‎ها حمله‎ور می‎شوند. سلولازها کاغذ را ضعیف و آن را نرم و کم دوام می‎کنند. اما در این مرحله می‎توان کاغذ را بدون آنکه پاره شود به دست گرفت. پروتئازها به الیاف کولاژن حمله می‎کنند آنها را درهم می‎شکنند. تانازها مرکبها را بیرنگ می سازند. قارچ پنی سیلیوم به ویژه به مرکبهای گالیک صدمه می‎زند.

3ـ آفات نمایان
تشخیص نوع حشرات آسیب‎رسان با مشاهده صدمات واردشده به اسناد و کتابها امکان‎پذیر است. به طور مثال در صورت وجود خوردگی سطحی با پیرامون نامنظم و بدون حفر دالان در کاغذ می‎توان به وجود سیلورفیش پی برد. وجود علائم در چرم مبین آلودگی به حشره «درمست» و بروز صدمات مزبور در کاغذ و چرم کتاب نشاندهنده آلودگی محیط به سوسک می‎باشد.

همچنین در صورتی که خوردگی‎ها به شکل دالانهای مدور با مسیر نامنظم بود، ناشی از حشره وریلت و اگر به صورت دالانهای بیضی شکل و به موازات هم باشد، معرف وجود حشره لیکت است.
در صورت مشاهده علائم ذیل می‎توان به وجود حشرات مضر در کتابخانه یا مخازن پی برد: یافتن حشره اعم از مرده یا زنده، یافتن موضوع و آثار فعالیت حشرات مشاهده کپه‎های ریزی از پودر چوب یا دانه‎های شن مانند بر روی صفحات کتاب یا اسناد، مشاهده خسارت وارد شده بر کتابها یا اسناد، همانند وجود سوراخها یا دالانهای پیچ در پیچ.

4ـ حشرات، قارچ، میکروارگانیسم‎ها
باکتریها: ارگانیسمهای تک سلولی که با چشم غیرمسلح دیده نمی‎شوند.
ضایع شدن کاغذ اکثراً نتیجه عمل باکتریهای هوازی است.
در میان دسته اخیر باکتریهای مزوفیل (30- ° 40 مناسب رشد) و ترموفیل (50- °c 65 مناسب رشد) قرار دارند.
اکثر باکتریهایی که معمولاً بر کاغذ مشاهده می‎شوند به دو شاخه از چهار شاخه موجود در دنیای باکتریها تعلق دارند. اینها اوباکتریها یا باکتریهای واقعی هستند که ارتباطی با میکروارگانیسم‎های حیوانی یا نباتی و میکروباکتریها ندارند و باکتریهایی که با قارچها نسبت دارند در دسته اخیر تنها انواع سلولوتیک در طبقه اکتی نومیستها و میکسو باکتریها شناخته شده‎اند.

قارچها : ارگانیسم‎هایی هستند از گیاهان پست که 200 گونه سلولوتیک آنها در اسناد آرشیوی یافت شده ‎اند که فراوانترین نوع آنها آسپرژیلوسها، پنی سیلیوم‎ها، کلادوسپورمها و فوزاریومها هستند. قارچهای کاغذخوار نظیر پنی سیلیوم، فوزاریوم، آسپرژیلوس، کانتومیوم یا تریکودرما را به وفور روی کتب یا اسناد بایگانی مشاهده می‎کنیم. این قارچها ممکن است باعث تحریک دستگاه تنفس ‎شوند.
حشرات : تیرانوزها، دیکتی پوتیرها، پسوکوتیرها، ایزوپترها، کوله ئوستپرها و دیپترها هستند. علائمی که نشاندهنده وجود حشرات است :
1. خود حشره اعم از زنده یا مرده در دوره‎های تکاملی مختلفی (تخم، شفیره و پوستهای انداخته شده)
2. مدفوع
3. حشرات چوب‎خوار که کپه‎های ریزی از پودر چوب و وسایل چوبی از خود به جا می‎گذارند.
تیره تیزانورها : ماهی نقره‎ای در مرحله شفیره‎ای و به هنگام بلوغ بیشترین خسارت را وارد می‎کنند.
تیره دیکتی یوپترها : مثل بلاتها و سوسکها در مرحله شفیره‎ای و بلوغ حداکثر آسیب را می‎رساند.
تیره پسوکوپترها : شپش کتاب
تیره کوله اوپترها : (تغذیه منشا گیاهی) آنوبی ئیدها
لیکتیدها
لارو و حشره بیشترین آسیب را می‎رساند. مثل وریلت، درمستیاها، پتی نیداها.
تیره ایزوپترها : موریانه (موریانه‎های کارگر)
تیره دیپترها : مگسها
جوندگان : موشهای صحرایی یا خانگی
کرم کتاب : به لارو صد و شصت نوع سوسک اطلاق می‎شود که در سراسر جهان پراکنده‎اند. این لاروها و سوسکهای بالغ معمولاً به نظر نمی‎آیند. مگر اینکه نهانگاهشان ویران گردد.
بید : قهوه‎ای رنگ است پارچه و پوست گوساله را که به عنوان روکش جلد کتاب به کار رفته می‎خورند (طی تحقیقاتی مشخص شده که پوست بز در مقابل بید مصونیت دارد)
آسیبها : حفظ و حراست از گوهر گرانبهای موجود در کتابخانه‎ها و مخازن و سپردن آن به دست آیندگان از جمله وظایف خطیر یک کتابدار یا آرشیویست می‎باشد. بنابر این آرشیویست یا کتابدار می‎باید پیرامون مسائل حفظ و نگهداری به دانش عمیقی دست یابد تا راهگشای بسیاری از مسائل موجود در این مراکز باشد. به منظور دستیابی به این منظور نخست به آسیبهای مربوطه می‎پردازیم:
حشرات : که به گروه بندپایان تعلق دارند نه تنها کتابهای چاپی را به صورت تفاله درآورده و با رنگین نمودن صفحات کتابها سبب از بین رفتن اسناد با ارزش می‎شوند بلکه بر روی اشخاص مرتبط با اسناد آلوده نیز تأثیر منفی به جا می‎گذارند. در جایی که مردم با سوسکها، حشرات و موریانه‎ها در تماس می‎باشند امکان گزیدگی، تماس با فضولات و ادرار، آلودگی غذا و ایجاد آلرژی و حساسیت وجود دارد.

سرایت حشرات به کلکسیونهای نفیس می‎تواند از طرق مختلف از جمله انتقال کتابهای آلوده به تخم و شفیره حشرات به این کلکسیونها صورت گیرد به همین سبب باید در هنگام ورود کتابهای جدید آنها را مورد بررسی قرار داد. حشرات دارای دهانهایی جونده‎اند آنها کاغذ را سوراخ می‎کنند یا در کتابها دالانهای پیچ در پیج حفر می‎کنند.
سوسکهای powder pest یکی از گروههایی هستند که از نظر اقتصادی و تاریخی مخربند و تنها گروهی که می‎توانند در تخریب آثار چوبی از آنها پیشی گیرند، موریانه‎ها هستند. آنها می‎توانند خود را با هر نوع آب و هوایی تطبیق داده و تحت شرایط مناسب از رطوبت نسبی و حرارت مناسب گسترش یابند. از این نو�� سوسکها می‎توان به دو خانواده lyctidae و Bostrychidae اشاره نمود. این سوسکها به چوبهای رنگ شده یا جلا داده شده حمله نمی‎کنند.
لیکتیداها: بیشتر از وریلتها خسارت وارد می‎سازند. دالانهای آنها در کاغذ سیری نامنظم دارند.
درمستیداها : ماده‎ها آسیب رسان هستند دالانهایی بسیار نامنظم در ضخامت مواد حفر می‎کنند.
پتی نیداها : شیارهای بلند روی جلدهای چرمی ایجاد می‎کنند.
ایروپترها : موریانه‎ها هم از نظر نوع تغذیه و هم مدفوع آسیب رسان هستند و دالانهایی ایجاد می‎کنند که آسیب رسان است.
دپترها : مگسهای بالغ با مدفوع عفونت‎زای خود لکه‎هایی روی کاغذ و سطوح دیگر بر جای می‎نهند.
وریلت : سوراخهای ریز ایجاد می‎کند. شفیره کرمی شکل آنها دالانهایی کاملاً مدور در داخل کتابها حفر می‎کند که معمولاً از حاشیه به مرکز کتاب حفر می‎شوند. و ترشحات غدد بزاقی شفیره که حالت چسبناک دارد باعث چسبندگی اوراق کتابها به هم می‎شوند.
شپش کتاب : خوردگیهای کوچکی ایجاد می‎کند .

بیش از صدگونه قارچ که به مواد کاغذی حمله‎ور می‎شوند تاکنون شناخته شده‎اند. قارچها استعداد عجیبی در جذب مواد سلولزی دارند، لکه‎دار کردن کاغذ، چرک کردن و کثیف کردن و سست کردن بافت کاغذ از نتایج رشد و فعالیت قارچها بر روی کاغذ می‎باشد. در ضمن قارچها موادی ایجاد می‎کنند که سمی یا سرطانزا هستند، میکوتوکسین‎ها mycotoxins سموم قارچی آثار ناخوشایند بر کبد، کلیه، ریه و دستگاه مرکزی اعصاب می‎گذارند.

باکتریها نیز باعث به وجود آمدن لکه‎های زرد رنگ جدا از هم می‎شوند که برحسب نوع باکتری به صورت مناطق قهوه‎ای رنگ، سرخ، سیاه یا کبود درمی‎آیند و باعث تجزیه هیدرولیزی ، سلولیزی و پروتئولازی و ژلاتینازی می‎شوند.

....

_______________________  

* کارشناس بیولوژی

    

   

 

شناسه مطلب : 105|
نظرات بینندگان
غیر قابل انتشار : 0
انتشار یافته : 0
نظر شما
نام: *
 
ایمیل :
 
نظر شما: *
 

تماس با ما : 38-22604037(9821+) Info@iichs.org
کليه حقوق اين سايت متعلق به موسسه مطالعات تاريخ معاصر ايران مي باشد.
درج مطالب در سايت لزوماً به معني تاييد آن نيست.
استفاده از منابع اين سايت با ذکر ماخذ مجاز است.