ب
ب

amerika – ingiltərə 1332-ci il 28 mordad çevrilişi (qara çevriliş)

İranın Neft Sənayesi Milliləşmək Hərəkatı dövranı ölkəmizin dəyərli və mutləq yadda qalan tarixi kəsiklərindən sayılır, bir hərəkat ki əsasən İran xalqının itirmiş haqların müstəmləkəçi Britaniya ölkəsindən almaq niyyətilə başlandı və İranın neft Sənayesinin milliləşməsilə zirvəyə çatdı...

Müzəffər Şahidi

 

İranın Neft Sənayesi Milliləşmək Hərəkatı dövranı ölkəmizin dəyərli və mutləq yadda qalan tarixi kəsiklərindən sayılır, bir hərəkat ki əsasən İran xalqının itirmiş haqların müstəmləkəçi Britaniya ölkəsindən almaq niyyətilə başlandı və İranın neft Sənayesinin milliləşməsilə zirvəyə çatdı . amma çoxu İngiltərə və Amerika ölkələrinin müdaxilələri və basqınçılıqlarından baş alan və daxili istibdad və xarici müstəmləkəçiliyin gizlin və aydın fitnəkarlıqları ona alışıq verən bir toplum acı səbəblər və amillər, İran Neft Sənayesinin Milliləşmək Hərəkatının şirin dövranının tez sona çatmasına zəmin yaratdı . bu arada əlbətdə hərəkatın rəhbərləri arasında ixtilafın yaranması (ki xususilə Doktor Müsəddiqin baş nazirliyi başlanandan etibarən tədrici amma ardıcıl gedişi sovmuşdu) hərəkatın xarici və daxili düşmənlərin əvvəldən artıq başlarında becərdən nəhs birləşməyə yaxınlatdı və nəhayətən Amerika və İngiltərə ölkələri və onların daxili amillərinin aylar boyu fitnəkarlıqlarından sonra , o (Qara Çevriliş) 1332-ci ilin 28 Mordadında bir daha ölkə xalqının umidvarlığın , umidsizliyə çevirdi və ölkə ərsəsində uzun illər boyu pozğunluq və fitnəkarlığın başlanışı oldu .

28 Mordad çevrilişinin əsas plançılarından olan Kromit Ruzvelt və bu qara çevrilişin icra prosesi zamanı, Amerika və İngiltərə ölkələrinin müştərək icraçı və rejissoru sonralar öz xatirələrində 1332-ci il 28 Mordad çevrilişinin həyata keçirilməsində Amerika və İngiltərə ölkələrinin rolundan belə danışır :

 Müsəddiq getdi və Şah gəldi. bu proses nəticəsi sonucda belə oldu . şənbə günü 22 Avgost (31 mordad) Şah (ə’lahəzrət Humayun Şahənşah) uğurla qayıtdı. bu səbəbdən ki mənim İranlı yoldaşlarım cümaxşamı və cümə tətillərində heç bir hərəkəti tövsiyə eləmirdilər, Şah həftə sonu tətillərindən sonra Tehrana gəlməyi məsləhət gördü ...

 …və sevincəh camatın arasında Təxti cəmşiddə olan səfirliyimizə qayıtdım və Lui Hendersen Amerika səfiridə orada mənə qovuşdu . o xəbər verdi ki Müsəddiq Ötən gecə polisə telefon vurub və özün təslim eliyib . biz bilmirdiq , O , Riyahi və sairlər ki öz padşahlarına xəyanət eliyiblər nə eliyəydıq . ertəsi gecə gərək həlledici yolun tapaydıq . bir daha 23 Avgost (1 Şəhrivər) bazar günü gecə yarısı saraya geddiq . bu dəfə səfirliyin arabasila. Qapıda duran quvardiya mənə hərbi salam verdi . o əvvəlki dəfələr heç əks - əməl göstərmirdi.

Sürücu bir başa məni pillələrin yanına apardı . orada bir geniş paltarlı kişi məni qarşıladı . qısa bir tə`zim elədi . məni ikinci mərtəbiyə hidayət elədi. Şah orada qəbul otaqında məni gözlüyürdü . mən öncə ora getməmişdim. Ə’lahəzrətin üstolu otaqın qərb tərəfində yerləşirdi və otaqın şərq tərəfində 2 istirahət mebeli və bir gənəpə qoyulmuşdu. Bir – birimiz ilə əl verən zaman başqa bir kişi frak paltarila xırda vodka və kürü camlarila daxil oldu . sonra Şah işarə elədi oturam, birinci işlədilən sözlər çox ağır və mətatətli idi . (Mən tac və taxtımı Allahın , xalqımın , ordumun və sizin bərəkətinizdən varımdır ) qədəhin götürdü və mənin sağlığıma əlin qaldırdı və mən isə bu işi gördüm və hər ikimiz onu içdıq sonra güldü, səni burada görməkdən çox sevinirəm . araba içı və bağ küçəsindən çox yaxşıdır . cavabda gülümsündün çox yaxşıdı Ə’lahəzrət .

Bildiyiniz kimi təzə baş nazir sizin çox yaxşı dostunuzdu və tezliklə gələcək . bir mövzu varmı ki istiyəsiniz onun gəlməsindən öncə o barədə danışaq ? ...

...Fəzlullah zahidi daxil oldu və Şaha təzim elədi və dostcasına təbəssümlə mən ilə əl verdi . mən rəsmi şəkildə dedim  Ə`lahəzrəta eliyə bilərəm çərşənbə gecəsi baş nazir və dövlət heyəti üzvlərinə dediklərimi ali cənablarınıza təkrar eliyəm?  Şah heyrətlə qaşın üstə apardı, amma başilə müsbət cavab verdi . mən onlara dedim və burada yenidən təkrar eliyirəm ki İran heç növ ilə mənə və məni göndərən biz Amerikanlılara və İngiltərəlilərə heç borclu deyil, cuzi təşəkküru qəbul eliyiriq amma heç növ borc yaxud öhdəkarlıq yoxdur . bizim gördüyümüz iş bizim umumi mənfəətlərimiz istiqamətində idi və onun nəticəsi bizim mukafatımızdır . Zahidi bir daha təbəssüm elədi . Şah ciddi mənə baxdı . biz düşünürüq sizdən təşəkkür eliyirəm və həmişə minnətdar olacayıq və habelə sizin tərəfizdən heç növ borcumuz yoxdur mövzsun irəli sürməkdən daha çox minnətdarıq və bütövlüklə bu mövzunu qəbul eliyib düşünurəm...1

 Kromit Rüzvelt xatirələrinin bir hissələrində çevrilişdən sonra Londonda Viniston Çercillə apardığı görüşünə və onda Amerika və İngiltərə ölkələrinin 28 mordad çevrilişində roluna etiraf eliyib Çerçilin razılığına və şadlığına zəmin yaradmasında işarələr eliyib.  Kromit Ruzvelt yazır  ki Çerçillə danışıqda:

Şah ilə görüşümü ona izah elədim və habelə baş nazirin öz yanıma gəlməsin və bu barədəki tə’kidli sözlərim ki onlar heç gərək sanmıyalar ki bizə borcludular . bura yetişəndə, çerçilin çox xoşuna gəlmədi , amma heç muxalifət göstərmədi. Şahın sonku cümləsi ki dedi o padşahlığın allahdan və başqalarından və məndən varıdır təkrar elədim – Çerçil təbəssüm elədi və özün balış üstünə çəkdi və dedi : "gənc kişi əgər mən daha neçə il gənc olsaydım heç zadı bundan artıq sevməzdim ki sənin fərmanın altında bu böyük və riskli işdə iştirak eliyəm.

 Cavabda dedim :

  Minnətdaram Alicənab , bu təkcə bir şey idi ki mən eliyə bilərdim bu ali alqışın qarşısında bu kişiyə diyəm. mən Atlantik okeanından keçdim tə bir başqa görüş və bir daha raport verəm. Amma əvvəlcə Nantakta geddim ta neçə gün ailəm ilə bu ürək açan ada da keçirəm . indi xatirələrimi gözdən keçirirdim ki nə tövr Ajaksın planı təsvib olundu və Dals qardaşları və onların başçısı Ayzenhaverin Fikirində nə var idi və indi nə varım idi izah eliyəm və nəhayətən sonda nə hadisələr üz verib ...2

 Ruzvelt nəhayətən Ağ evdə 1332-ci il 28 Mordad qara çevrilişin həyata keçırməkdə rolun Amerika rəhbərlərinə raport verdi:

 1952-ci il Sentiyabrın dördündə cümə günü Ağ evdə prezident Ayzenhaver , Dals qardaşları , Vilson müdafiə naziri (o neçə nəfərdən biri ki Dals qardaşları , Lui Hendersen və mən əlavə olmaqla Can Foster Dalsın bürösunda, İyun ayı görüşündə həqiqətdə əməliyyatdan himayə eləmişdiq) Admiral Radford baş qərargahın başçısı və general Əndiquda raport verdim . indi ölkəmdə raportumu izah etməyə Tehrandan daha çox hazırlıq varım idi. bir üç paya üzərində İranın və Tehranın xəritəsi və İraqdan Kirmanşaha və Həmədana və qəzvindən Tehrana sərhəd yolu xəritəsi, sadəcə mən ondan İrana daxil olan yol yerləşirdi ....

 Xəritələr Tehranda , Kirmanşahda və isfəhanda olan muxtəlif hərbi qudrətləri göstərirdi və habelə əhəmmiyyətli şəhərlərin nufusun və bir az ilgisiz informasiyaları muəyyənləşdirirdi . hər halda mənim raportumun əsası yeni bir şeyi yox idi , ancaq İngiltərəli müttəfiqlərimizə və yüxulu Çerçilə dediklərimdən bir toplum idi .

 Mənə belə gəlir onlara çox maraqlı idi , xususilə onların birinə , Can Foster Dals Üstola dayanmışdı . durumuna baxmayaraq heç yuxulu nəzərə gəlmirdi , gözləri parıldıyırdı belə nəzərə gəlirdi pişik kimi xorulduyur , belə nəzərə gəlirdi ki nə fəqət eşiddiklərindən həzz aparır eyn halda plan tokməyə məşğul idi , zənn edə bilmirdim başında nə keçir . mümkündürmü , bu əməliyyat gələcəkdə yenədə bir inqilab yaxud ziddinqilab kimi təkrar olsun? Sonucda bu sözləri deməklə xəbərdarlıq verdim:"Cənablar bir problemi gərək bütövlüklə aydınlaşdıram. Biz bu riskli işlərdə uğurlu idiq çün ki bizim İranın şəraitindən yoxlamağımız düz idi . biz inanırdıq və bizə subut oldu ki həqq bizilə idi ....

əgər yoxlamağımız səhv olsaydi , biz başı üstə yerə düşərdıq amma incəvara düz idi ."

 "əgər biz S.İ.A Təşkilatı bir daha isdəsək buna oxşar bir şey imtəhan eliyək , gərək tam şəkildə əmin olaq ki xalq və ordu biz istiyəni , istiyirlər ...3



 

1. Kromit Ruzvelt . kodota dər kodota , tərcüməçi Əli İslami, 3-cü çap , Tehran , Cama , 1359, ss 213-215

2. a .g . ə , ss 220-221,

3. a .g . ə , ss 222-223,

شناسه مطلب : 246|
نظرات بینندگان
غیر قابل انتشار : 0
انتشار یافته : 0
نظر شما
نام: *
 
ایمیل :
 
نظر شما: *
 

تماس با ما : 38-22604037(9821+) Info@iichs.org
کليه حقوق اين سايت متعلق به موسسه مطالعات تاريخ معاصر ايران مي باشد.
درج مطالب در سايت لزوماً به معني تاييد آن نيست.
استفاده از منابع اين سايت با ذکر ماخذ مجاز است.